Dlatego też dla części ZOZ-ów korzystniejsze jest zawarcie umowy na wykonywanie procesów dezynfekcji i sterylizacji wyrobów medycznych z innym szpitalem lub przedsiębiorstwem prowadzącym tego typu usługi
Trudno wyobrazić sobie współczesny szpital oraz świadczenie usług medycznych bez procesów dezynfekcji i sterylizacji. W obszarze medycznym konieczność wykonywania dekontaminacji, czyli usuwania z powierzchni i sprzętu medycznego różnych drobnoustrojów, jest wynikiem zagrożeń związanych z zakażeniami szpitalnymi. Zakażenia szpitalne definiowane są ogólnie jako zakażenia związane z udzielaniem świadczeń zdrowotnych. Z biegiem lat zmienił się sposób postrzegania problemu infekcji szpitalnych – nie są one już kojarzone jedynie z błędami podczas przygotowywania posiłków dla chorych i wystąpieniem nieżytu żołądkowo-jelitowego, ale coraz częściej łączone są z nieuniknionym ryzykiem inwazyjnych procedur medycznych we współczesnej medycynie. Nie bez znaczenia w postrzeganiu zagadnień związanych z zakażeniami szpitalnymi przez kierownictwo szpitala, a także przez sam personel medyczny, jest również problem szerzenia się w środowisku szpitalnym drobnoustrojów wieloopornych. Leczenie zakażeń, których czynnikami etiologicznymi są drobnoustroje wielooporne, wymaga dodatkowej diagnostyki mikrobiologicznej oraz stosowania drogich antybiotyków. Pojawienie się szczepu alarmowego wymaga również zapewnienia prawidłowych warunków izolacji chorego w oddziale szpitalnym, co generuje dodatkowe koszty dla szpitala. Dlatego też usuwanie potencjalnych drobnoustrojów z powierzchni i sprzętu medycznego jest tak ważne.
Dekontaminacja sprzętu medycznego
Przygotowanie sprzętu medycznego do kolejnego użycia polega na usunięciu z jego powierzchni różnych drobnoustrojów, ponieważ w warunkach sprzyjających rozwojowi mogą one rozpocząć namnażanie i w konsekwencji wywołać zakażenie. W obszarze medycznym redukcja liczby mikroorganizmów poprzez wykonanie jedynie procesu mycia jest jednak niewystarczająca. Właściwym sposobem dekontaminacji sprzętu medycznego jest, oprócz procesu mycia, wykonanie dodatkowo procesów dezynfekcji oraz sterylizacji. Wybór poziomu czystości mikrobiologicznej zależy od przewidywanego kontaktu z tkankami. Na przykład kontakt narzędzi chirurgicznych z uszkodzonymi tkankami oraz błonami śluzowymi bezwzględnie wymaga od sprzętu wcześniejszego pozbawienia drobnoustrojów oraz form przetrwalnikowych z ich powierzchni, czyli ich sterylności; instrumenty lub narzędzia, które przy rutynowym stosowaniu mają kontakt z nieuszkodzoną skórą powinny być dezynfekowane, nie muszą jednak być jałowe. Znaczną rolę w sposobie postępowania ze sprzętem medycznym mają zalecenia producenta danych wyrobów medycznych. Zazwyczaj to wytwórca sprzętu medycznego wskazuje rodzaj procesu dezynfekcji i sterylizacji, zapewniając w ten sposób jego najwyższą trwałość i bezpieczeństwo użycia.
Najkorzystniej jest, gdy przygotowanie narzędzi i sprzętu do sterylizacji oraz sama sterylizacja odbywa się w centralnej sterylizatorni szpitala. Gwarantuje to ujednolicenie procedur, powtarzalność procesów, większe prawdopodobieństwo osiągnięcia parametrów krytycznych oraz ciągłość dokumentacji, tak ważne w potwierdzeniu prawidłowości postępowania ze sprzętem w trakcie procesów sądowych z powództwa o zakażenie szpitalne.
Środki chemiczne i wysoka temperatura
Zarówno proces dezynfekcji, jak i sterylizacji polega na redukcji ilości mikroorganizmów znajdujących się na reprocesowanym sprzęcie. Dezynfekcja najczęściej odbywa się przy użyciu środków chemicznych lub temperatury, jako czynnika letalnego dla drobnoustrojów. Aby preparat lub urządzenie zostały określone jako środki do dezynfekcji wyrobów medycznych, muszą spełnić warunek redukcji mikroorganizmów o SAL 10-5, czyli aby na 100 000 komórek poddanych dezynfekcji po zakończonym procesie nie przeżyła więcej niż 1 komórka. Sterylizacja wyrobów medycznych odbywa się najczęściej przy użyciu czynników fizyczno-chemicznych, na przykład dla narzędzi odpornych na działanie wysokiej temperatury – pary wodnej w nadciśnieniu, a dla sprzętu wrażliwego na wysoką temperaturę – tlenku etylenu, formaldehydu lub plazmy gazu. Dla procesu sterylizacji charakterystyczna jest redukcja drobnoustrojów o SAL 10-6, czyli takiej ilości, by na 1 000 000 komórek eksponowanych na czynnik sterylizujący nie przeżyła więcej niż 1 komórka. Dlatego też dla ostatecznego efektu kluczowa jest wyjściowa ilość bakterii, grzybów, wirusów, spor, a nawet prionów na sprzęcie wkładanym do komory sterylizatora. Jeżeli poziom skażenia będzie wyższy niż zakładana liczba komórek 10-6, to pomimo prawidłowości procesu i osiągnięcia wszystkich wymaganych dla poszczególnych rodzajów sterylizacji parametrów krytycznych po zakończeniu cyklu sterylizacji sprzęt nie będzie wolny od drobnoustrojów, stanowiąc ryzyko zakażenia pacjenta lub personelu. Dlatego też przed procesem sterylizacji należy poddać je procesom mycia i dezynfekcji. Wykonanie tych procesów powoduje zmniejszenie wyjściowej liczby mikroorganizmów znajdujących się na narzędziach przed sterylizacją, znacznie zwiększając bezpieczeństwo sprzętu.
Mycie i dezynfekcja
Sprzęt po użyciu musi być przewożony w taki sposób, by zabezpieczyć go przed zaginięciem i zniszczeniem, a personel transportujący ochronić przed ekspozycją na materiał zakaźny. W części centralnej sterylizatorni, oznaczanej jako strefa brudna, podlega on myciu i dezynfekcji. Najkorzystniejszą metodą jest proces wykonywany przy użyciu urządzenia myjąco-dezynfekującego, z uwagi na większe bezpieczeństwo personelu, powtarzalność cyklu, możliwość kontroli procesu oraz jego walidacji. Jeżeli po procesie mycia i dezynfekcji nadal na narzędziu znajdują się zanieczyszczenia (krew, tkanki miękkie, pozostałości kleju, leków, kości), należy je usunąć. Kluczowa dla efektywności dezynfekcji i sterylizacji jest wizualna czystość reprocesowanego sprzętu. Po zakończeniu cyklu myjąco-dezynfekcyjnego, oprócz pozostałości organicznych, należy również ocenić potencjalne uszkodzenia i funkcjonalność narzędzi, tak by zepsute nie trafiły z powrotem na stół operacyjny. Nie należy również zapominać o pielęgnacji narzędzi, tak by zapobiegać uszkodzeniom i korozjom narzędzi ze stali nierdzewnej.
Opakowanie narzędzi
Przygotowywane instrumentarium musi zostać zapakowane w materiał opakowaniowy. Dobór rodzaju opakowania zależy od metody sterylizacji. Niezależnie od rodzaju materiału, z którego opakowanie jest wykonane, każde ma być przepuszczalne dla czynnika sterylizującego oraz zabezpieczać przed wtórnym skażeniem zawartości. Materiał opakowaniowy i sposób zamknięcia muszą zapewniać szczelność podczas transportu i przechowywania oraz łatwość otwierania materiału sterylnego w miejscu docelowym. Na dobór rodzaju opakowania wpływa wiele czynników, takich jak wielkość i waga zestawu, oczekiwany czas przechowywania narzędzi przed użyciem, dostępność przestrzeni magazynowej, stan finansowy szpitala i możliwości poniesienia względnie dużych kosztów inwestycyjnych związanych z zakupem pojemników sterylizacyjnych wielorazowego użycia. Niezależnie od rodzaju materiału opakowaniowego jednorazowego użytku, znakować i pisać na nim można tylko przeznaczonymi do tego specjalistycznymi pisakami, ponieważ zwykły długopis lub flamaster może uszkodzić strukturę materiału, prowadząc do nieszczelności opakowania i niesterylności pakietu.
Metody sterylizacji
Dobór metody sterylizacji zależy od wskazań producenta sterylizowanego sprzętu. Preferowaną metodą jest użycie pary wodnej pod ciśnieniem, ponieważ jako metoda termiczna niesie ze sobą najmniejsze ryzyko błędów w trakcie procesu i w efekcie braku jałowości wsadu. Przygotowane zestawy chirurgiczne i pojedynczy sprzęt umieszczane są w komorze autoklawu w sposób zapewniający penetrację czynnika sterylizującego. Proces sterylizacji wymaga osiągnięcia wszystkich parametrów krytycznych w trakcie cyklu, zależnych od rodzaju sterylizacji, sprzętu i danego programu. Zwykle jest to etap dokładnie nadzorowany i dokumentowany krok po kroku. Kolejny etap, znacznie trudniejszy do kontroli i nadzoru, to utrzymanie sterylności w trakcie transportu, przechowywania i używania materiału sterylnego. Potencjalnych błędów w trakcie wykonywania tych czynności jest więcej. Wynika to ze znacznej liczby personelu transportującego i używającego jałowych pakietów. Transport odbywa się poza centralną sterylizatornią i poza oddziałem czy blokiem operacyjnym, mniejszy jest więc nadzór nad tym, co wykonują pracownicy pomiędzy miejscem odbioru a miejscem docelowym jałowego sprzętu. Wymaga zabezpieczenia materiałów sterylnych przed przypadkowym skażeniem, uszkodzeniem opakowania czy otwarciem zestawu narzędziowego.
Sterylny sprzęt w magazynie
Do przechowywania sterylnego sprzętu potrzebna jest przestrzeń wydzielona w obrębie centralnej sterylizatorni, bloku operacyjnego czy oddziału, niedostępna dla postronnych osób, zabezpieczona przed wilgocią, szkodnikami, możliwa do utrzymania w czystości. Nie wolno przechowywać jałowych narzędzi w bezpośrednim kontakcie z preparatami chemicznymi, mogącymi uszkodzić zarówno materiał opakowaniowy, jak i samą zawartość zestawów operacyjnych. Postępowanie w stosunku do jałowych pakietów musi być ostrożne – nadmierna manipulacja niszczy miejscowo materiał opakowaniowy, stanowiąc wrota dla drobnoustrojów z powierzchni zewnętrznej opakowania i otoczenia. Kontakt preparatów do higienicznej dezynfekcji rąk uszkadza strukturę papieru w rękawach i torebkach foliowo-papierowych. Dlatego dotykać materiałów sterylnych należy rękoma poddanymi higienicznej dezynfekcji, ale dopiero po wysuszeniu i wyparowaniu preparatu ze skóry, nigdy rękoma mokrymi. Otwarcie opakowania z materiałem sterylnym i użycie narzędzia musi odbywać się z zgodnie z zasadą aseptyki, czyli utrzymania jałowości instrumentu. Ale nawet stosując ostrożność w rozpakowywaniu pakietu, kurz znajdujący się na zewnętrznej powierzchni opakowania może osiąść na narzędziu, powodując ryzyko infekcji. Dlatego tak ważne są warunki przechowywania dóbr sterylnych.
Połączone procesy mycia, dezynfekcji i sterylizacji dają większe prawdopodobieństwo zabicia wszystkich drobnoustrojów na instrumencie chirurgicznym niż sama procedura sterylizacji. Ciągle jednak stan mikrobiologiczny produktu końcowego – jałowego narzędzia używanego na bloku operacyjnym w trakcie zabiegu chirurgicznego – jest jedynie domniemaniem sterylności. Przyjmuje się za wysoce prawdopodobne, że produkt jest sterylny, jeśli wszystkie etapy – nie tylko w procesie przygotowania do sterylizacji i samej sterylizacji, ale również w postępowaniu ze sprzętem po opuszczeniu centralnej sterylizatorni – będą wykonane prawidłowo.
Konieczne procedury
Przygotowanie i wdrożenie odpowiednich procedur opisujących poszczególne etapy postępowania ze sprzętem jest konieczne z punktu widzenia osiągnięcia i utrzymania jakości opieki medycznej w szpitalu. Jest również ściśle związane z potwierdzeniem staranności szpitala w działaniach mających na celu zapobieganie zakażeniom w trakcie procesów sądowych. Procedury dotyczą postępowania ze sprzętem w centralnej sterylizatorni i obszarów poza nią. Opisują dekontaminację narzędzi po użyciu, kontrolę funkcji narzędzi i ich pielęgnację, sterylizację sprzętu, kontrolę procesów i ich dokumentowanie. Poza centralną sterylizatornią powinny opisywać warunki transportu z i do miejsca przygotowania do sterylizacji, warunki oraz czas przechowywania materiału sterylnego, a także sposób otwarcia i użycia zestawu sterylnego.
Znajomość procedur i ich stosowanie podnoszone są poprzez prowadzenie regularnych szkoleń dla personelu zajmującego się materiałem sterylnym. Edukacja powinna dotyczyć, poza elementami krytycznymi dla procesu dezynfekcji i sterylizacji, szczególnie czynności trudnych do nadzoru i kontroli. Nieodzownym elementem systemu jest wewnętrzny audyt procesów postępowania z materiałami sterylnymi, pod względem prawidłowości działań poszczególnych ogniw łańcucha dekontaminacji, jak również odbiorców sterylizowanych wyrobów medycznych we wszystkich oddziałach szpitala.